Global: debate with Naomi Klein
Datum: 10 oktober 2007
Lokatie: Lux, zaal 7, Nijmegen
Bezoekers: 246
In samenwerking met: Centre for International Development Issues Nijmegen, Radboud Universiteit
Sprekers
Naomi Klein, journalist, auteur van No Logo en The Shockdoctrine
Olav Velthuis, journalist de Volkskrant
Harm Ede Botje, journalist Vrij Nederland
Gespreksleider
Lau Schulpen, ontwikkelingsexpert CIDIN
Verslag
Gerard Zeegers
Ter promotie van haar nieuwste boek De shockdoctrine, deed Naomi Klein ook Nederland aan. De auteur van het geruchtmakende boek No Logo gaf op 10 oktober een bijzonder drukbezochte lezing in het Nijmeegse Lux (op de gang volgde het publiek dat niet naar binnen kon het debat op beeldschermen). Na haar lezing werd ze ondervraagd door twee journalisten.
El modelo
Klein woonde enige jaren in Argentini?ɬ´ en ontdekte daar dat er zoiets bestaat als ?¢‚ǨÀúEl modelo?¢‚Ǩ‚Ñ¢. Bij El modelo (dat in verschillende landen anders heet bijvoorbeeld Thatcherisme in Groot-Brittannie) wordt een neoliberaal model, waarin alles ondergeschikt is gemaakt aan kapitalisme opgelegd aan een land. Alles wat geliberaliseerd kan worden, wordt ook geliberaliseerd, er zijn lage belastingen en alles wordt in het werk gesteld om multinationals te faciliteren om zo hoog mogelijke winsten te behalen. Klein werd in het verleden gezien als boegbeeld van het ?¢‚ǨÀúanti-globalisme?¢‚Ǩ‚Ñ¢, en was aanwezig bij veel demonstraties. Eigenlijk demonstreerde ze niet tegen globalisme, maar tegen de wereldwijde verbreiding van het Het model.
Klein merkte dat El modelo in Argentini?ɬ´ op het einde liep en de bevolking er genoeg van had. De economie van het kaalgestripte land stortte in en in zeer korte tijd wisselden een aantal presidenten elkaar af wat leidde tot chaos en uiteindelijk tot verkiezing van een linkse president. Tegelijkertijd viel Amerika Irak binnen met een ?¢‚ǨÀúshock and awe?¢‚Ǩ‚Ñ¢-tactiek. Al tijdens de val van Bagdad vertelde Paul Bremer dat Irak een ?¢‚ǨÀúfreetrade zone?¢‚Ǩ‚Ñ¢ zou worden. Het viel Klein op dat vooral Amerikaanse bedrijven opdrachten kregen voor de wederopbouw en dat de olieproductie in not time weer op gang werd gebracht. In korte tijd werd de ?¢‚ǨÀúvrijhandel?¢‚Ǩ‚Ñ¢ veranderd in een opgelegd systeem, waarbij vooral Amerikaanse bedrijven voordeel hebben. Dit terwijl plundering van een bezet land verboden is volgens allerlei internationale afspraken. In Latijns-Amerika vertelden burgers Klein dat de Amerikanen ?¢‚ǨÀúhet weer deden?¢‚Ǩ‚Ñ¢. Daarmee doelden ze op de wijze waarop Amerika de dictators in de jaren zeventig ondersteunde die de lokale economie en grondstoffen verkochten aan westerse multinationals. Dit had niet kunnen worden doorgevoerd zonder het extreme geweld dat de dictators inzetten.
?¢‚Ǩ?ìDe koppeling van geweld aan economisch gewin is een rode draad die je steeds terugziet bij de invoering van Het model. Toen ik dit besefte, zag ik steeds meer voorbeelden die de theorie ondersteunden. Zo ontdekte ik dat de tsunami in Sri Lanka gebruikt om allerlei omstreden waterprivatiseringen door te drukken.?¢‚Ǩ¬ù ?¢‚Ǩ‚Äú Naomi Klein
Zonder steun voor de privatiseringen, zou er geen hulp komen om het land weer op te bouwen. Een ander voorbeeld: de vissers vluchtten voor de ramp naar het binnenland, ondertussen werd het strand waar ze altijd gewoond en gewerkt hadden, verdeeld onder projectontwikkelaars om er hotels te bouwen. Een ramp zoals de tsunami werd dus aangegrepen om snel te handelen en multinationals hun zin te geven.?¢‚Ǩ¬ù En zo ging het maar door; telkens zag Klein een relatie tussen bruut geweld (?¢‚ǨÀúshock?¢‚Ǩ‚Ñ¢) en roofkapitalisme. Het neerslaan van de mijnwerkersopstand in Engeland, het neerslaan van de opstand in China; volgens Klein allemaal voorbeelden waarbij geweld werd ingezet om economisch gewin te laten prevaleren. Bij het schrijven van haar boek ontdekte Klein dat ze haar model steeds weer moest aanpassen. Het was het omgekeerde van een complottheorie, omdat de realiteit telkens weer net iets anders was dan de theorie.
Uitgeholde overheid
Ten slotte vertelt Klein wat voor een puinhoop er kan ontstaan als er teveel overheidstaken worden geprivatiseerd. In de jaren tachtig en negentig heeft de Amerikaanse overheid in het kader van bezuiniging en anti-federalisme zoveel ledematen van zichzelf afgehakt dat ze zelfs in een noodsituatie niet meer kan handelen. De ramp in New Orleans toonde aan dat de Amerikaanse overheid niet meer wist hoe ze moest reageren. Ze moest het crisismanagement uitbesteden, die vervolgens weer allerlei onderaannemers moest inschakelen om de problemen het hoofd te bieden. Volgens Klein is dit een voorbeeld van de extreme uitholling van de overheid, waarbij alles wordt overgelaten aan de marktwerking.
Iemand uit het publiek vraagt of een andere president het tijd zou kunnen keren. Volgens Klein is een verkiezing van bijvoorbeeld Hillary Clinton niet voldoende. Er zou een structurele omslag moeten plaatsvinden, bijvoorbeeld op het gebied van de verkeizingen, waarin nu nog steeds bedrijven veel geld in de verkiezingskassen storten, waarna ze worden bevoordeeld door de gesteunde president.
Is er een verschil tussen Europa en VS? Klein: ?¢‚Ǩ?ìJa, maar dat komt vooral omdat de grootste multinationals in de VS zitten. Ook in Rusland zie je verstrengeling van macht, overheid en bedrijfsleven. Denk bijvoorbeeld aan de oligarchen die veel macht hebben.?¢‚Ǩ¬ù
Dan schuiven Olav Velthuis en Harm Ede Botje aan, om Klein te ondervragen over haar theorie.
Wat was het verschil tussen de receptie van het boek in Amerika en Europa?
Klein: ?¢‚Ǩ?ìIn de VS leefden mensen zich extreem in en reageerde men heftig. ?¢‚ǨÀúFascisme!?¢‚Ǩ‚Ñ¢ Ook was er een hoop gedoe rondom het complot van 9-11 waarbij men de overheid beschuldigde van de aanslag op de Twin Towers. Volgens mij is dat een verspilling van energie, omdat je wel kunt bewijzen dat Bush Irak binnenviel op oneigenlijke gronden en hem dus alleen al daarom zou kunnen afzetten. Als ze het al proberen wanneer een president vreemdgaat, zou dat toch ook moeten kunnen wanneer een president liegt over de aanleiding om een land binnen te vallen?
?¢‚Ǩ?ìNa de aanslag op de Twin Towers is er wel een hoop veranderd in VS. Er is nu een Patriot Act waardoor de overheid veel meer bevoegdheden heeft, hoeveel is nog niet eens helemaal duidelijk. Tegelijkertijd is er een nieuw ministerie uit de grond gestampt met veel macht, maar zonder controle. In het kielzog daarvan is weer een hele bedrijfstak ontstaan. Zo bleek laatst uit een schandaal van ondervragingsfoto?¢‚Ǩ‚Ñ¢s dat de ondervragers waren ingehuurd. Omdat er telkens nieuwe schandalen komen bovendrijven, ontdekken we steeds nieuwe feiten.?¢‚Ǩ¬ù
Bent u bang voor rechtszaken?
?¢‚Ǩ?ìHet boek is doorgenomen door vier advocaten in verschillende landen omdat bij de misdaden naam en toenaam worden genoemd. Tot nu toe is er nog geen rechtzaak geweest. Het beleid van de uitgever was: ?¢‚ǨÀúlawyer the hell out of it?¢‚Ǩ‚Ñ¢.?¢‚Ǩ¬ù
Milton Friedman is volgens Klein een van de grondleggers van de shockdoctrine, omdat hij stelt dat bedrijven hun slag moeten slaan tijdens crises. Wat als hij niet was geboren? Was dan de shockdoctrine niet ontstaan?
Klein: ?¢‚Ǩ?ìAls hij het niet had geformuleerd, had iemand anders het gedaan. Zijn idee?ɬ´n waren al populair in Chicago, maar hij wist het te verkopen aan het grote publiek. Het gematigde Keynesiaanse economische model zoals je dat in Europa ziet is gewoonweg te duur voor rijke Amerikaanse elites.?¢‚Ǩ¬ù
In het boek spreekt u alleen over economie terwijl u nergens aandacht besteedt aan culturele aspecten.
Klein: ?¢‚Ǩ?ìIk besteed daar wel aandacht aan. Zo noem ik het moslimfundamentalisme dat opkomt wanneer er ergens een machtsvacu?ɬºm ontstaat. Maar de nadruk op economie komt voort uit de ideologie van Het model, dat alle culturele verschillen verwaarloost. Hetzelfde model moet overal hetzelfde werken.?¢‚Ǩ¬ù
Als alternatieven noemt u ook een universeel model, namelijk de co?ɬ?peraties in Argentini?ɬ´ en Polen.
Klein: ?¢‚Ǩ?ìDat klopt maar ik vind de ?¢‚ǨÀúderde weg?¢‚Ǩ‚Ñ¢ het interessantste. De manier waarop bijvoorbeeld in Scandinavi?ɬ´ de sociaal-democratie is gecombineerd met kapitalisme. Na de opmerking van Francis Fukuyama dat het kapitalisme had overwonnen, leek het jarenlang alsof extreem kapitalisme de enige optie was.?¢‚Ǩ¬ù
U ging in debat met Alan Greenspan, een van de belangrijkste voorvechters van Het model.
Klein: ?¢‚Ǩ?ìDat was een ?¢‚ǨÀúfluke?¢‚Ǩ‚Ñ¢. Tijdens een promotietour van een boek klets je in elke microfoon die je wordt voorgehouden (gelach in het publiek) dus ik aanvaardde een uitnodiging van een radiostation om te reageren op wat antwoorden van Greenspan. Hij had zijn PR uitbesteed (weer gelach in het publiek) en dat bedrijf keek alleen naar hoge luistercijfers. Gelukkig is ?¢‚ǨÀúdemocracynow.org?¢‚Ǩ‚Ñ¢ populair, waardoor Greenspan zich liet strikken voor een vraaggesprek. Tijdens de uitzending werd het echter steeds meer een debat waarbij hij mij uiteindelijk uitmaakte voor communist. Ik vond het een raar gesprek, want hij moet toch weten dat er een derde weg mogelijk is tussen extreem kapitalisme en communisme??¢‚Ǩ¬ù
Het boek bevat verhalen over de familie van de hoofdpersoon Moegezi, over de geschiedenis van Oeganda, over de regimes van de dictators Obote en Amin, over de guerrillaoorlog die het land verscheurde en over het opgroeien van een jongeman te midden van al deze gebeurtenissen. In 1999 verovert het boek het buitenland, negen landen brengen het boek in vertaling. Met ‘Slangenkuil’ had hij opnieuw groot succes. Onlangs verscheen ‘Voorbedachten daden’, bij uitgeverij De Bezige Bij. Zie de 
